ខ្ញុំបានមករស់នៅប្រទេសកម្ពុជាចំនួនម្ភៃឆ្នាំហើយ ។ ខ្ញុំបានសិក្សាច្បាប់ផ្សេងៗរបស់ប្រទេសនេះជាបន្តបន្ទាប់ ។ ការសិក្សានេះទាមទារឱ្យខ្ញុំចំណាយពេលអស់ដប់ប្រាំឆ្នាំ និងបោះពុម្ពសៀវភៅជាប្រាំក្បាល គឺពីរក្បាលសម្រាប់អត្ថបទច្បាប់ដែលបកប្រែចេញពីឯកសារដើម និងបីក្បាលទៀតសម្រាប់ការអត្ថធិប្បាយ ។ បន្ទាប់ពីច្បាប់ ខ្ញុំបានសិក្សាទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីរបស់ប្រទេសនេះ ដោយផ្អែកទៅតាមអ្វីដែលខ្ញុំសង្កេតមើលឃើញ និងតាមកម្រងច្បាប់សីលធម៌ដែលគេបានសរសេរសម្រាប់ប្រដៅសាធារណជន ។ បន្ទាប់មកទៀត ខ្ញុំបានសរសេរអត្ថបទផ្សេងៗ ស្ដីអំពីកាយវិភាគសាសស្ត្រ, វេជ្ជសាស្ត្រ, ធ្មប់, ការអប់រំ, តារាសាស្ត្រ, សីលធម៌, លេខនព្វន្ត និងការដាំស្រូវរបស់ប្រជាជនកម្ពុជា ចុះផ្សាយនៅក្នុងទស្សនាវដ្ដីវិទ្យាសាស្ត្រ, ព្រឹត្តិបត្រនៃសមាគមនរវិទ្យាទីក្រុងបារីស, និងទស្សនាវដ្ដីប្រវត្តិសាស្ត្រច្បាប់បារាំង និងបរទេស ។
ការសិក្សានេះនៅមានផងដែរនូវអត្ថបទខ្លីៗចំនួនម្ភៃ, សៀវភៅចំនួនដប់ក្បាល និងសម្រង់រឿងនិទានចំនួនបួនក្បាល ដែលជារឿងនិទានហិណ្ឌូ តែគេបានកែសម្រួលឱ្យទៅជារឿងរ៉ាវប្រជាប្រិយខ្មែរ ។ ការសិក្សាទាំងនេះហាក់ដូចជាត្រូវបានបញ្ចប់ជាមួយនឹងការបោះពុម្ពសៀវភៅមួយក្បាលធំ ដែលមានចំណងជើងថា ព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសកម្ពុជា ។ ខ្ញុំអាចនឹងបញ្ចប់ការសិក្សារបស់ខ្ញុំត្រឹមនេះ ក៏ប៉ុន្តែខ្ញុំនៅចង់ដឹងអំពីការរៀបចំប្រទេសបែបថ្មី ថាតើរាជរដ្ឋាភិបាលនោះវាយ៉ាងណា ហើយវាំងស្ដេចកម្ពុជានោះយ៉ាងដូចម្ដេច ។ ការសិក្សាបន្ថែមថ្មីនេះបានក្លាយជាកម្មវត្ថុនៃកិច្ចការមួយទៀត ដែលមួយចំណែកបានបោះពុម្ពចេញជាសៀវភៅរួចហើយ ហើយចំណែកទីពីរកំពុងរៀបចំបោះពុម្ព ។
ក៏ប៉ុន្តែនៅមានសៀវភៅចាំបាច់មួយទៀតដែលទាមទារឱ្យខ្ញុំត្រូវតែសរសេរ គឺប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសកម្ពុជា ចាប់តាំងពីសតវត្សទី១ នៃគ្រិស្តសករាជរហូតមកទល់សព្វថ្ងៃ ដែលជាកិច្ចការដ៏ធំមួយ ។ ខ្ញុំនៅរារែកអស់ពេលជាយូរទម្រាំសម្រេចចិត្តប្រើប្រាស់កំណត់ត្រា និងឯកសារជាច្រើនដែលខ្ញុំប្រមូលបានក្នុងរយៈពេលម្ភៃឆ្នាំកន្លងមក ព្រោះវានៅមានការខ្វះចន្លោះជាច្រើន និងមានទំព័រខ្លះមើលមិនយល់ផង ។ ការខ្វះចន្លោះនេះបានធ្វើឱ្យខ្ញុំខូចទឹកចិត្តជាច្រើនលើកច្រើនសា ។ ខ្ញុំមាននៅក្នុងដៃរួចហើយនូវអត្ថបទបកប្រែនៃសៀវភៅឈ្មោះ Corpus របស់ប៊ែហ្គែន និងបាថ, អត្ថបទចារឹកលើថ្មបកប្រែដោយអ្នកប្រាជ្ញសំស្ក្រឹត, និងអ្វីៗដែលគេបានដឹងពីប្រទេសកម្ពុជាតាមរយៈពួកចិន អាណ្ណាម និងសៀម, រួចមានសាស្ត្រាស្លឹករឹត, មានសៀវភៅស្ដីអំពីកំណត់ត្រារបស់អឺរ៉ុប, ស្នាដៃរបស់បញ្ញវន្តសម័យថ្មីដែលខិតខំប្រមែប្រមូលទុកនូវអ្វីៗដែលគេបានកត់ត្រាទុកពីមុន, ហើយខ្ញុំមានសេចក្ដីបកស្រាយផ្ទាល់មាត់ មានរឿងព្រេងនិទានទាក់ទិនទៅនឹងវត្ថុផ្សេងៗទាំងអស់ មានអនុស្សាវរីយ៍ទាំងឡាយដែលបានកប់បាត់ក្នុងដួងព្រលឹងរបស់ប្រជាជនកម្ពុជាយូរមកហើយ ហើយដែលត្រូវសើរើយកមកវិញ ។ ទាំងអស់នេះដូចជានៅតិចតួច មិនទាន់គ្រប់គ្រាន់នៅឡើយ តែស្នាដៃនេះហាក់ដូចជាគួរតែសាកល្បងមើលណាស់ ។ ទីបញ្ចប់ នៅឆ្នាំ១៩០៧ ខ្ញុំក៏បានចាប់ផ្ដើមសរសេរដោយដៃដែលមិនធ្លាប់មានអ្នកណាដឹង ដូចជារឿងស្ដេចកន ហើយនិងរឿងខ្លីៗចំនួនដប់ទៀតដែលគេបោះបង់ចោលនៅតាមវត្តអារាមនានា ។ ខ្ញុំបានធ្វើការទាក់ទងជាញឹកញយ ជួនកាលជាប្រចាំ ជាមួយបញ្ញវន្តមួយចំនួន ជាមួយសាសនិកជនចាស់ៗ ដែលចេះចាំរឿងរ៉ាវពីអតីតកាល និងជាមួយចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យ សម្រាប់ប្រវត្តិសាស្ត្រដែលគេមិនដែលបានសរសេរទុក ហើយមិនបានចេះចាំល្អ ឬចេះមិនប្រាកដ ឬក៏មិនបានចេះដឹងទាល់តែសោះ ។
ខ្ញុំបានខិតខំអស់ពីសមត្ថភាពដើម្បីស្រាវជ្រាវរកឱ្យឃើញនូវការពិត និងនិយាយឱ្យងាយយល់ថែមទៀត ។ ក៏ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនដឹងថា តើខ្ញុំសម្រេចបានជោគជ័យក្នុងការធ្វើឱ្យមានពន្លឺខ្លះនៅក្នុងសន្ធិប្រកាសនៃប្រទេសមួយដែលប្រហែលជាធ្លាប់តែមានកេរ្តិ៍ឈ្មោះល្បីល្បាញដែរ ឬយ៉ាងណាទេ ។ ហើយក៏មិនដឹងថាតើខ្ញុំបានសរសេរសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនេះមែនដែរឬក៏អត់ ។ តែខ្ញុំសង្ឃឹមថាយ៉ាងដូច្នេះ ទោះបីជាខ្ញុំដឹងច្បាស់ថា មានការងារប្រសើរជាងនេះ ដែលត្រូវធ្វើ និងហេតុការណ៍ជាច្រើនដែលត្រូវរកឱ្យឃើញ និងមានរឿងពិតខ្លះដែលខ្ញុំមិនបានបញ្ចេញក៏ដោយ ។
ខ្ញុំសូមអភ័យទោសពីសំណាក់អ្នកអានទាំងអស់ចំពោះកំហុសឆ្គងដែលអាចមាន ភាពមិនគ្រប់គ្រាន់នៃឯកសារដែលខ្ញុំសរសេរឡើង ។ សូមមេត្តាជ្រាបថា ក្នុងការសរសេរសៀវភៅនេះឡើង ខ្ញុំគ្មានចេតនានឹងបង្ខិតបង្ខំអ្នកឯកទេសដ៏កម្រចំពោះការសិក្សាបែបនេះ ថាត្រូវតែទទួលយកនូវអ្វីដែលខ្ញុំសរសេរនោះទេ ។ ខ្ញុំសប្បាយរីករាយជានិច្ចនឹងទទួលយកនូវការទិតៀនទាំងឡាយ ជាពិសេសនឹងអានប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសកម្ពុជាមួយ ដែលសរសេរគ្រប់គ្រាន់ និងល្អជាងសៀវភៅរបស់ខ្ញុំនេះ ។
នៅមានភារកិច្ចជាច្រើនទៀត សម្រាប់អ្នកដែលមកបន្តវេនពីខ្ញុំ ។ មានឯកសារជាច្រើនដែលត្រូវរៀបចំជាថ្មី ដែលខ្ញុំគ្មានពេលនឹងប្រមែប្រមូលយកដោយវ័យជរារបស់ខ្ញុំ ។ សូមបញ្ជាក់ពីឯកសារខ្លះដែលប្រវត្តិវិទូបន្តពីខ្ញុំត្រូវសិក្សា : ជាដំបូងគឺរាជពង្សាវតារសម្ងាត់មួយដែលឮគេថារក្សាទុកនៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំង ហើយដែលហាក់ដូចជាមានអាថ៌កំបាំងផង ។ ស្ដេចនរោត្ដមបានចាក់សោឯកសារនេះទុក ហើយហាមឃាត់មិនឱ្យគេផ្សព្វផ្សាយវាទេ បើពុំនោះទេនឹងត្រូវទទួលទោសយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ។ តែស្ដេចស៊ីសុវត្ថិ ដែលឆ្លាតជាងបង និងស្ដេចមុនៗ ឬបើពុំនោះទេ អាចនិយាយថាដែលមានគំនិតទាន់សម័យជាង ហាក់ដូចជានឹកចង់ប្រគល់ឯកសារនេះឱ្យទៅអ្នកណាម្នាក់ដែលចេះទូលសុំពីព្រះអង្គ និងចេះបង្ហាញឱ្យឃើញថាជនជាតិកម្ពុជាដែលធ្លាប់មានតួនាទីធំមួយនៅក្នុងឥណ្ឌូចិន នៅក្នុងអតីតកាល តែងតែចង់ផ្សព្វផ្សាយនូវអ្វីដែលខ្លួនចេះដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ ព្រមទាំងឯកសារផ្សេងៗដែលខ្លួនមានផងដែរ ។
បន្ទាប់មកទៀតមានសាស្ត្រាចែងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រស្រុកនីមួយៗ ដែលនៅកប់តាមវត្តអារាម តែអាចនឹងមានសារសំខាន់ខ្លាំង ដូចជារឿងស្ដេចកន ឬកនមេក្បត់ និងធម្មនុញ្ញក្រុងសំបុក (អាណាខេត្តក្រចេះ) ដែលខ្ញុំបានកែសម្រួល ហើយលើកឡើងក្នុងសៀវភៅនេះផងដែរ ។
ជាទីបញ្ចប់ មានរឿងនិទានតាមមូលដ្ឋាន រឿងខ្លីៗទាក់ទិនទៅនឹងទីកន្លែងមួយដែលគ្មាននរណាស្គាល់ តែរៀបរាប់អំពីព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយដែលគេមិនដឹងថាកើតមាននៅពេលណា នៅទីណាផងទេ ។
នៅមានឯកសារអឺរ៉ុបខ្លះទៀតដែលកប់នៅម៉ានីល ជប៉ុន ម៉ាកាវ និងនៅក្នុងកាលប្បវត្តិប្រទេសអឺរ៉ុបមួយចំនួនដែលធ្លាប់មានទំនាក់ទំនងជាមួយឥណ្ឌូរចិនកាលពីសតវត្សរ៍ទី១៧រហូតដល់១៩ ហើយដែលមិនទាន់មានអ្នកណាស្រាវជ្រាវនៅឡើយ ។ លោក កាបាតុង បានចាប់ផ្ដើមធ្វើការបកប្រែឯកសារមួយចំនួនទៀតដែលគាត់កំពុងតាមដានរកនៅកោះជ្វា (ហ្សារ៉ា) កោះហ្គូអា (ឥណ្ឌា) ម៉ានីល និងទីកន្លែងផ្សេងៗទៀត ។ បើសិនជាគាត់ធ្វើការងារនេះ នោះលោក កាបាតុងនឹងបង្ហាញឱ្យឃើញពីសារសំខាន់របស់ឯកសារទាំងនោះ ដែលគេត្រូវដឹង ហើយដែលខ្ញុំមិនអាចធ្វើបាន ។ ហើយខ្ញុំសូមធ្វើគារវកិច្ចដោយរីករាយចំពោះសៀវភៅនេះ រួចខ្ញុំសប្បាយចិត្តបើសិនជាអារម្ភកថានេះជំរុញថាត្រូវតែសរសេរវាឡើង ។
អាដេម៉ារ ឡឺក្លែរ
ប៉ារីស, ថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩១៣
បុព្វកថារបស់អ្នកប្រែសម្រួល
សៀវភៅ «ប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសកម្ពុជា ចាប់តាំងពីសតវត្សទី១ នៃគ្រិស្តសករាជរហូតមក» (L’histoire du Cambodge depuis le 1er siècle de Notre Ere) ដែលនិពន្ធដោយលោក ADHEMARD LECLÈRE អតីតរ៉េស៊ីដង់បារាំងប្រចាំប្រទេសកម្ពុជា ត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំ ១៩១៤ គឺនៅមុនពេលប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំងទៅទៀត ។
ក្រោយពីបានអានសៀវភៅនេះចប់ ខ្ញុំឃើញថា ស្នាដៃនិពន្ធរបស់លោក ADHEMARD LECLÈRE មានលក្ខណៈទូលំទូលាយ និងមានការស្រាវជ្រាវយ៉ាងហ្មត់ចត់ ។ លក្ខណៈសម្បត្តិបែបនេះ មានប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនសម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវ អ្នកនិពន្ធ ពិសេសសិស្សានុសិស្ស និស្សិតខ្មែរយើង ។ ជាការពិត ការសិក្សានៅសាលាចំណេះទូទៅ នៅមហាវិទ្យាល័យ អំពីមុខវិជ្ជាប្រវត្តិសាស្ត្រនេះពិតជាពុំគ្រប់គ្រាន់ទេ ដើម្បីយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏រុងរឿងកន្លងមក ការយល់ដឹង និងការទទួលបាននូវព័ត៌មានជាច្រើនផ្សេងទៀត ទាក់ទិនទៅនឹងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន គឺជាការបំពេញបន្ថែមដ៏សំខាន់សម្រាប់ការយល់ដឹងកាន់តែជ្រៅជ្រះថែមទៀតនូវអត្តសញ្ញាណរបស់ជាតិខ្លួន ។
ស្ថិតលើហេតុផលខាងលើ និងដោយយល់ឃើញថាសៀវភៅនេះមានគុណប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនសម្រាប់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវ និងប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរយើងទូទៅ ទើបខ្ញុំសម្រេចចិត្តចំណាយពេលវេលាធ្វើការប្រែសម្រួលពីភាសាបារាំងមកជាភាសាខ្មែរ និងបោះពុម្ភជាសៀវភៅតាមរយៈមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជានូវស្នាដៃនិពន្ធនេះ ដើម្បីបម្រើដល់ការអាន និងបំពេញបន្ថែមចំណេះដឹងសម្រាប់សាធារណជនទូទៅ ។
ម្យ៉ាងទៀត ខ្ញុំសូមបញ្ជាក់ថា ការបកប្រែឈ្មោះមនុស្ស និងទីកន្លែងពីភាសាបារាំងដែលមាននៅក្នុងសៀវភៅនេះ ពិតជាល្អៀងខុសគ្នាពីឯកសារ ឬសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជារបស់អ្នកស្រាវជ្រាវពីមុនៗបន្តិចបន្តួចមិនខាន ទោះជាខ្ញុំខំផ្ទៀងផ្ទាត់យ៉ាងណាក៏ដោយ ។
ខ្ញុំសង្ឃឹមថា សៀវភៅមួយនេះនឹងរួមចំណែកផ្ដល់នូវពុទ្ធិអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រប្រជាជាតិយើង និងធ្វើឱ្យយើងមានមោទនភាពជាតិកាន់តែខ្ពស់ថែមទៀតជាមិនខាន ។
ប្រជាជាតិមួយដែលមិនស្គាល់ប្រវត្តិសាស្ត្រពិតរបស់ខ្លួន
ប្រជាជាតិនោះ នឹងត្រូវប្រវត្តិសាស្ត្រដដែលៗថ្កោលទោស ។
ទេព ម៉េងឃាន (ទីឃាយុ)
អរគុណលោក ទឹម បឿន សម្រាប់អត្ថបទ និងដំណឹងស្ដីពីសៀវភៅនេះ ។
បាទមិនអីទេ
សៀវភៅនេះល្អណាស់ គ្រាន់បើជាងសៀវភៅប្រវត្តិផ្សេងៗដែលខ្ញុំធ្លាប់អាន អ្វីដែលខ្ញុំសរសើរជាប់រហូត ត្រង់អក្ខរាវិរុទ្ធ កម្រឃើញសរសេរខុសណាស់ ។
មែនហើយ ខ្ញុំក៏យកសៀវភៅនេះមកសម្អាងដែរ។ ល្អត្រង់វាមិនលម្អៀងដូចសៀវភៅភាគច្រើនសរសេរក្នុងសម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ និងក្រោយៗមកទៀត!
លោក បឿនចង់វាយអត្ថបទពីសៀវភៅនេះ ទាំងមូលឬ? កុំប្រាប់ណា៎?
ហាហា អត់មានលទ្ធភាពទេលោកភ័ក្ត្រ !
កម្ពុប្រែថាចោខុសឪយស្រឡះ។កម្ពុប្រែថាស្លួតបូតពួជអ្នកជា។
អ្នកតែងសៀវភៅនេះមិននិយាយត្រឺមត្រួវទាំងអស់ទេ។